به قلم دکتر سیدوفا مشکوة
به گزارش ایران ریپورتس، طی دو دهه اخیر، نوع جدیدی از ثروتاندوزی در اقتصاد ایران شکل گرفته که کارشناسان آن را «بحران خاموش طبقه تازه به دوران رسیده» مینامند. این گروه که برخلاف بازاریان و سرمایهداران سنتی، مسیر تولید و تجارت مولد را طی نکردهاند، امروز با اتکا به شبکۀ روابط و «دسترسیهای دروندولتی» بر رانتهای ارزی و بانکی چیره شدهاند.
╸ رانت ارزی؛ مادرِ ثروتهای یکشبه
بررسی اسناد منتشرنشده از تراکنشهای بانکی سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۲ نشان میدهد که بخش قابلتوجهی از سودهای بادآورده در بازار ارز، متعلق به افرادی است که پیش از جهشهای ناگهانی نرخ ارز، به «اطلاعات محرمانه» نهادهای تصمیمگیرنده دسترسی داشتهاند. یک کارشناس ارشد اقتصادی در گفتوگو با ایران ریپورتس (که به دلیل حساسیت شغلی خواست نامش فاش نشود) میگوید:
«در قضیۀ ارز ۴۲۰۰ تومانی، عدهای با اخذ مجوزهای ویژه، کالاهای اساسی را به قیمت دولتی وارد اما بعداً در بازار آزاد به قیمت نجومی فروختند. چندین شرکت صوری که فقط روی کاغذ وجود داشتند، میلیاردها دلار ارز گرفتند و تبدیل به امپراتوری مسکن و طلا شدند.»
╸ «مصرف نمایشی» و نشانههای نوکیسهگری ایرانی
خبرنگار ایران ریپورتس با پیمایش در مناطق شمال شهر تهران و شهرهای حومهای مانند پردیس و نیاوران، شاهد گسترش خانههای میلیون�دلاری و خودروهای لوکس خارجی بوده که با میانگین درآمد شهروندان ایرانی تناسبی ندارد. روانشناسان اقتصادی این پدیده را «رفتار لاکپشتی لاکچری» مینامند: افرادی که به یکباره پول به آنها سرازیر شده، اما هیچ بُنیۀ فرهنگی و اجتماعی برای ادارۀ آن ثروت ندارند و با اشرافیگری، نفرت عمومی را برمیانگیزند.
یک جامعهشناس از دانشگاه تهران در این باره به ایران ریپورتس هشدار میدهد:
«وقتی ثروت حاصل کار و تولید نباشد، بلکه از رانت و فساد تغذیه شود، پیامدش تمسخر ارزشهای اخلاقی و از بین رفتن سرمایهی اجتماعی است. طبقهای که حقوقبگیران زحمتکش را «بازنده» میداند. نتیجه چیزی نیست جز فروپاشی همبستگی ملی.»
╸ سقوط ۲۵ درصدی طبقه متوسط در یک دهه
مهمترین آمار نگرانکننده که ایران ریپورتس از گزارشهای داخلی بانک مرکزی و صندوق بینالمللی پول استخراج کرده، مربوط به فرسایش «طبقه متوسط» است. بر پایۀ این دادهها:
- سهم طبقه متوسط از کل جمعیت ایران، از حدود ۷۲ درصد در سال ۱۳۹۰ به حدود ۵۵ درصد در سال ۱۴۰۱ کاهش یافته است.
- در همین بازه، شاخص جینی (نشاندهنده شکاف طبقاتی) در شهرهای بزرگ مثل تهران، اصفهان و شیراز به بالاترین سطح خود در ۳۰ سال اخیر رسیده است.
- نرخ فقر مطلق در برخی استانهای محروم از ۳۰ درصد عبور کرده، در حالی که شاخص مصرف لوکس ۲۷۰ درصد رشد اسمی داشته است.
╸ «فرار سرمایه»؛ خروج واقعیترین ثروت از کشور
اقتصاددانان پدیدهای به نام «فرار سرمایه نوکیسهها» را تهدیدی برای امنیت ملی میدانند. برآوردها نشان میدهد سالانه بین ۲۰ تا ۳۰ میلیارد دلار از طریق سیستمهای غیررسمی از ایران خارج میشود. این پول ابتدا به امارات، ترکیه یا گرجستان میرود و نهایتاً در کانادا، استرالیا یا بریتانیا زمینگیر میشود.
عضو هیئت علمی پژوهشکده اقتصاد ضمن اظهار تأسف به خبرنگار ایران ریپورتس گفت:
«بزرگترین تناقض کشور این است که همان کسانی که با استفاده از رانت اقتصادی و ارز دولتی به ثروت کلان رسیدند، حالا با فرار سرمایهشان، تولیدکننده واقعی را تشنه پول میگذارند. بحران نقدینگی و نبود سرمایه در گردش کارخانهها، ریشهاش همین فرار پولهای گرم است.»
╸ راهکارها: مالیات بر عمارتهای خالی و شفافیت آرمانی
ایران ریپورتس از چند منبع آگاه در کمیسیون اقتصادی مجلس پیگیری کرد که طرح «شفافیت دارایی مقامات و مدیران» و «مالیات خانههای لوکس خالی» هنوز در هالۀ بلاتکلیفی قرار دارد. در مقابل، برخی کشورهای نفتی مانند امارات با اخذ مالیات بر درآمد و کد ملی یکتای مالیاتی توانستهاند بخشی از رانت را به خزانه بازگردانند.
این گزارش نشان میدهد مادام که شفافیت جای خود را به «باندبازی» و «اقتصاد تولیدی» قربانی «واسطهگری رانتی» شود، طبقه تازه به دوران رسیده همچنان بحرانساز خواهد بود. بحرانی که هزینه آن را نه مدیران فراری و نه شرکتهای صوری، بلکه همان کارگر و معلم و پرستاری میپردازد که دیگر امیدی به بازگشت به طبقه متوسط ندارد.
پایان گزارش
خبرگزاری ایران ریپورتس – اتاق خبر اقتصادی