به قلم دکتر سیدوفا مشکوة تحلیلگر اقتصاد بین الملل
در حالی که خاورمیانه و آسیای جنوبی درگیر تلاطمهای ژئوپلیتیکی بیسابقهای هستند، «کریدور اقتصادی چین-پاکستان» (CPEC) نهتنها به عنوان یک پروژه زیرساختی، بلکه بهعنوان معمایی ژئواکونومیک در کانون تحولات منطقه قرار گرفته است. دادههای میدانی Iran Reporتس نشان میدهد که نهال این کریدور که با سرمایهگذاری ۶۴ میلیارد دلاری چین در خاک پاکستان روییده، اکنون شاخههای خود را بهسمت مرزهای ایران گسترانده و معماری جدیدی از ائتلافهای اقتصادی را در غرب آسیا طراحی میکند.
چرخش راهبردی از زیرساخت به صنعت
در بیستوپنجم می ۲۰۲۶، دو کابینه اسلامآباد و پکن بیانیه مشترکی را منتشر کردند که در آن بر «توسعه باکیفیت» نسخه ارتقاءیافته CPEC 2.0 تأکید شده بود. بر اساس اسناد بهدستآمده توسط ایران ریپورتس، فاز جدید این کریدور از قالب سنتی تأمین مالی زیرساختها خارج شده و به سمت همکاریهای صنعتی، کشاورزی، فناوری و معدن حرکت میکند؛ تحولی که احسن اقبال، وزیر برنامهریزی پاکستان، آن را نقب زدن به سوی «ژئواکونومیک به جای ژئوپلیتیک» توصیف کرده است.
لحظه حساس اما زمانی رخ داد که دو طرف برای نخستین بار به صراحت از «استقبال از مشارکت کشورها و سرمایهگذاران ثالث» در پروژههای CPEC خبر دادند؛ اقدامی که به اعتقاد تحلیلگران مقیم پکن، بیش از آنکه یک تصمیم فنی باشد، یک پیام سیاسی آشکار به دهلی و تهران بود تا بدانند عرصه جدیدی از همکاریهای فراگیر شکل گرفته است.
ایران؛ ضلع سوم معادله یا رقیب راهبردی؟
اما سوال بنیادین اینجاست: جایگاه ایران در این پازل پیچیده چیست؟ اسناد رسمی نشان میدهد که اردیبهشتماه ۱۴۰۴ در جریان سفر تاریخی مسعود پزشکیان به اسلامآباد، رئیسجمهور ایران رسماً اعلام کرد که کشورش خواهان پیوستن به کریدور چین-پاکستان است. پزشکیان در آن دیدار، ایران را دریچه عبور CPEC به اروپا توصیف کرد و خواستار افزایش حجم مبادلات تجاری دو کشور به ۱۰ میلیارد دلار شد.
در سمت عملی، تهران گامهای اجرایی مهمی نیز برداشته است. رضا مسرور، دبیر شورایعالی مناطق آزاد ایران، پیشنهاد ایجاد منطقه آزاد مشترک و اتصال کریدور چین-پاکستان از طریق ایران به روسیه و اروپا را مطرح کرد؛ طرحی که مقامات پاکستانی از آن با عنوان «چشماندازی برای تحول در تجارت منطقهای» استقبال کردند.
از سوی دیگر، در اقدامی کمسابقه، وزارت بازرگانی پاکستان در آوریل ۲۰۲۶ دستورالعمل «ترانزیت کالا از خاک پاکستان» را تصویب کرد که بر اساس آن، شش کریدور تجاری اختصاصی برای ایران در بنادر گوادر، کراچی و تفتان فعال شده است. ماهیت اجرایی این تصمیم زمانی روشنتر میشود که بدانیم بر اساس همین چارچوب، نخستین محموله صادراتی گوشت پاکستان از بندر گوادر از خاک ایران راهی تاشکند، پایتخت ازبکستان شده است.
نگرانی پنهان پکن؛ «اگر گوادر به طور کامل عملیاتی بود…»
اما هر معادلهای، از پیچهای پنهانی نیز تشکیل شده است. ایران ریپورتس در بررسی مستندات محرمانه و تحلیل رسانههای نزدیک به دستگاه دیپلماسی چین به گزارشی جالب توجه دست یافته است: دیدار اوایل سال جاری میان «آسیم منیر»، فرمانده ارتش پاکستان، و «وانگ یی»، وزیر خارجه چین.
به استناد منابع آگاه از این ملاقات، چین ضمن ابراز نارضایتی از کندی پروژههای CPEC، به اسلامآباد در مورد عواقب بیثباتیهای ناشی از تشدید تنشها در مرزهای غربی پاکستان (هممرز با ایران) هشدار داده است. یک منبع دیپلماتیک به رسانه «نیوز۱۸» گفته است: «اگر گوادر امروز به طور کامل عملیاتی بود، پاکستان و چین پیشرفت و سود بیشتری کسب میکردند» . نگرانی اصلی پکن نه خود ایران، بلکه القای این ناامنی در منطقه بلوچستان و توقف پروژههای چینی در گوادر از فوریه ۲۰۲۶ عنوان شده است.
این بدان معناست که چین در حالی که درهای CPEC را به روی ایران میگشاید، از ناحیه تنشهای بالقوه ناشی از آن نیز احساس خطر میکند. در واقع، تهران در شرایط کنونی برای پکن هم فرصت است و هم تهدید؛ فرصت به دلیل خروج هند از پروژه رقیب «چابهار» که پکن را در موقعیت انحصار قرار داده، و تهدید به دلیل حساسیتهای امنیتی ناشی از تنشهای غرب آسیا.
چابهار؛ بنبست هندی و فرصت تاریخی ایرانی
در این میان، پدیده مهم دیگری که معمای ژئواکونومیک را پیچیدهتر میکند، سرنوشت بندر چابهار است. بندری که هند آن را به عنوان «دروازه طلایی» خود برای دور زدن پاکستان و دستیابی به افغانستان و آسیای مرکزی طراحی کرده بود، اکنون در تنگنای تحریمهای آمریکا و کاهش بودجه دهلی گرفتار آمده است.
در بودجه ۲۰۲۶-۲۰۲۷ هند، هیچ بودجهای برای پروژه چابهار اختصاص نیافته و این کشور صرفاً ۱۲۰ میلیون دلار از تعهدات مالی خود را عملیاتی کرده است. در سوی مقابل، ایران طی سال جاری با ابتکار عمل قابل توجهی از طرح اتصال چابهار به گوادر حمایت کرده است. مقامات ارشد تهران به صراحت اعلام کردهاند: «ما معتقدیم چابهار و گوادر میتوانند مکمل یکدیگر باشند» .
تحلیلگر ارشد مسائل اوراسیا در گفتوگو با ایران ریپورتس خاطرنشان کرد: «این تغییر رویکرد، یک کودتای دیپلماتیک ایرانی علیه تحریمهاست. تهران با پیشنهاد اتصال چابهار به گوادر، وابستگی خود به سرمایهگذاری هندی (که اکنون در حال عقبنشینی است) را کاهش داده و خود را در دل بزرگترین پروژه عمرانی جهان جا میکند.»
چین، ایران و مثلث پنهان با روسیه
هرچند ظاهر ماجرا، پروژهای چین-پاکستانی با حضور مهمان ایران است، لایههای زیرین این معمای ژئواکونومیک به مسکو نیز گره خورده است. رضا مسرور در پیشنهاد ژوئن ۲۰۲۵ خود نه تنها به اتصال CPEC به ایران اشاره کرد، بلکه صراحتاً از کریدور شمال-جنوب (INSTC) و اتصال این شبکه به روسیه سخن گفت.
این یعنی پکن و مسکو، دو قطب اصلی رقابت در اوراسیا، در نقطهای به نام ایران به هم میرسند. با توجه به اینکه پاکستان و چین رسماً اعلام کردهاند درهای CPEC 2.0 به روی سرمایهگذاران ثالث باز است، این احتمال وجود دارد که در آینده نزدیک شاهد حضور شرکتهای روسی در پروژههای راهبردی گوادر باشیم؛ تحولی که میتواند وزن ژئوپلیتیک ایران را در نظم نوین جهانی دوچندان کند.
جمعبندی؛ ایران در چهارراهی تاریخی
اسناد و دادههای بهروز تحلیلشده توسط ایران ریپورتس نشان میدهد که ایران در یک چهارراه تاریخی قرار گرفته است. از یک سو، بندر رقیب «چابهار» که توسط هند طراحی شده بود، اکنون بیش از هر زمان دیگری ضعیف و در مضیقه است. از سوی دیگر، چین و پاکستان با سرعت تمام در حال توسعه CPEC 2.0 هستند و صراحتاً اعلام کردهاند که به دنبال همکاری با تهران هستند.
اگر دیپلماسی اقتصادی تهران بتواند ضمن رفع نگرانیهای امنیتی چین در مرزهای غربی پاکستان، از موقعیت ژئوپلیتیک ممتاز خود برای اتصال کریدور چین به اروپا و روسیه استفاده کند، بازیگری تعیینکننده در نظم اقتصادی جدید آسیا خواهد بود. در غیر این صورت، انزوای ناشی از تحریمها میتواند ایران را به حاشیهنشین این تحولات عظیم تبدیل کند.
طی ماههای آینده و با برگزاری نشست مورد انتظار «کمیته مشترک همکاریهای CPEC» در اسلامآباد، تصویر شفافتری از آینده حضور ایران در این معمای ژئواکونومیک ترسیم خواهد شد. ایران ریپورتس تحولات این عرصه را به طور زنده رصد خواهد کرد.
پایان گزارش