به قلم: دکتر سیدوفا مشکوة | سردبیر ارشد اقتصادی ایران ریپورتس
گسترش فناوری مالی در ایران و جهان، نسل جدیدی از وامدهندگان دیجیتال را به میدان آورده است که با عنوان «لندتک» شناخته میشوند. این پلتفرمها با اتکا به هوش مصنوعی، احراز هویت غیرحضوری و اتصالهای برنامهنویسی، فرایند اعطای وام را از شعب سنتی بانکی به گوشیهای همراه منتقل کردهاند. اما همین تحول، همزمان زنگ خطر پولشویی و تأمین مالی تروریسم را به صدا درآورده است.
به گزارش ایران ریپورتس، در حالی که حجم وامدهی دیجیتال در بازارهای نوظهور و توسعهیافته به سرعت در حال رشد است، نبود چارچوب نظارتی شفاف و کنترلهای ضدپولشویی میتواند لندتکها را به گذرگاهی برای مشروعسازی عواید مجرمانه تبدیل کند.
رشد سریع لندتک و غفلت از ریسک
لندتکها مدلهای گوناگونی دارند؛ از وامدهی همتا به همتا و وام خرد دیجیتال گرفته تا خدمات «خرید اکنون، پرداخت بعد» (BNPL) و تأمین مالی زنجیره تأمین. ویژگی مشترک همه این مدلها، تصمیمگیری اعتباری خودکار، پرداخت آنی و تعامل کاملاً غیرحضوری با مشتری است.
دکتر مشکوة در این تحلیل مینویسد: «هرچه فرایند سریعتر و غیرحضوریتر باشد، فرصت بررسی دقیق هویت و منبع وجوه کمتر میشود. این دقیقاً همان شکافی است که پولشویان به دنبال آن هستند.»
بر اساس گزارشهای بینالمللی، پلتفرمهای وامدهی دیجیتال به دلیل اتکا به اشخاص ثالث مانند شرکتهای احراز هویت و پرداختسازها، با زنجیره مسئولیت طولانیتری مواجهاند و همین مسئله میتواند نقاط کور کنترلی ایجاد کند.
چرا لندتک برای پولشویان جذاب است؟
پولشویی سه مرحله دارد: جایگذاری وجوه کثیف، لایهگذاری برای پنهانکردن منشأ و ادغام در اقتصاد رسمی. لندتکها به دلیل ماهیت دیجیتال خود میتوانند در هر سه مرحله مورد سوءاستفاده قرار گیرند.
دکتر مشکوة توضیح میدهد: «مجرمان از یک سو میتوانند با هویت جعلی یا هویت ترکیبی وام بگیرند و از سوی دیگر، همان وام را با وجوه نامشروع بازپرداخت کنند. نتیجه آن است که پول کثیف در قالب اقساط بانکی به ظاهر مشروع وارد سیستم مالی میشود.»
از نگاه این تحلیل، ریسکهای پولشویی در لندتکها فقط محدود به سمت وامگیرنده نیست. سرمایهگذاران در مدلهای همتا به همتا نیز میتوانند وجوه نامشروع را وارد پلتفرم کنند و در قالب بازپرداخت اقساط، درآمدی مشروع دریافت کنند. تبانی میان سرمایهگذار و وامگیرنده نیز سناریوی دیگری است که ردیابی وجوه را به شدت پیچیده میکند.
سناریوهای محتمل پولشویی
ایران ریپورتس در ادامه این گزارش به برخی سناریوهای رایج پولشویی در لندتکها اشاره میکند:
- وامگیرنده با هویت واقعی اما منبع وجوه نامشروع: مجرم وام میگیرد و اقساط را از حساب همدست یا منبع آلوده پرداخت میکند. پس از مدتی، وام پاک دریافت کرده و پول کثیف را از طریق اقساط وارد چرخه رسمی کرده است.
- سرمایهگذاری با پول ناشی از فساد: سرمایهگذار مبالغ کلان را وارد پلتفرم P2P میکند و بازپرداختها را به عنوان درآمد سرمایهگذاری مشروع نشان میدهد.
- خرید اقساطی و فروش فوری: مشتری کالا را با BNPL خریداری میکند، کالا را در بازار آزاد میفروشد و اقساط را با پول کثیف پرداخت میکند.
- اضافهپرداخت و درخواست استرداد: مجرم مبلغی بیش از بدهی پرداخت میکند و درخواست بازگشت مابهالتفاوت به حساب شخص ثالث را میدهد. این روش یکی از سادهترین راههای لایهگذاری وجوه است.
شاخصهای هشداردهنده
در گزارش تحلیلی ایران ریپورتس، مهمترین شاخصهای هشداردهنده پولشویی در لندتکها بدین شرح آمده است:
- بازپرداخت زودهنگام مکرر یا تسویه کامل بلافاصله پس از دریافت وام
- پرداخت اقساط از حساب شخص ثالث بدون دلیل موجه
- درخواست استرداد اضافهپرداخت به حساب متفاوت
- تعداد بالای درخواست وام از یک دستگاه یا شماره تلفن
- مغایرت میان درآمد اعلامشده و رفتار تراکنشی
- استفاده از ابزارهای پرداخت کمشناسه مانند کیف پول الکترونیکی یا کارتهای پیشپرداخت
- تغییر مکرر اطلاعات حساب یا استفاده از اسناد هویتی تازه صادرشده
دکتر مشکوة تأکید میکند: «هیچیک از این شاخصها به تنهایی دلیل قطعی بر پولشویی نیست، اما ترکیب آنها باید سامانه پایش را فعال کند.»
الزامات نظارتی؛ از FATF تا ایران
گروه ویژه اقدام مالی (FATF) در توصیه ۱۵ خود، کشورها را ملزم به شناسایی ریسکهای ناشی از فناوریهای نوین مالی کرده است. در بسیاری از کشورها، لندتکها به عنوان مؤسسات مالی مشمول مقررات ضدپولشویی شناخته میشوند و باید احراز هویت مشتری، پایش تراکنش، گزارش معاملات مشکوک و غربالگری تحریمها را اجرا کنند.
در ایران اما به نوشته دکتر مشکوة، «وضعیت نظارتی لندتکها هنوز در حال تکامل است. خلأ شفافیت در مورد نهاد ناظر و الزامات دقیق، میتواند ریسک را افزایش دهد.» قانون مبارزه با پولشویی و آییننامههای اجرایی آن، نهادهای مالی سنتی را پوشش میدهند، اما تطبیق این چارچوب با مدلهای دیجیتال و غیرحضوری نیازمند بازنگری جدی است.
راهکارهای پیشنهادی
ایران ریپورتس در جمعبندی این تحلیل، مهمترین راهکارهای کاهش ریسک پولشویی در لندتکها را به شرح زیر ارائه میدهد:
- اتخاذ رویکرد مبتنی بر ریسک: تخصیص منابع کنترلی متناسب با سطح ریسک هر مشتری، محصول و کانال پرداخت.
- تقویت احراز هویت دیجیتال: استفاده از احراز هویت بیومتریک، تشخیص زنده بودن، تطبیق اسناد با پایگاههای دولتی و تحلیل دستگاه.
- پایش هوشمند تراکنشها: بهکارگیری یادگیری ماشین برای شناسایی الگوهای غیرعادی مانند بازپرداخت زودهنگام و پرداخت شخص ثالث.
- کنترلهای پرداخت: الزام بازپرداخت فقط از حساب بانکی متعلق به وامگیرنده و محدودیت شدید پرداخت توسط شخص ثالث.
- غربالگری و پایش مستمر: بررسی نام مشتریان در فهرستهای تحریمی و اشخاص دارای موقعیت سیاسی به صورت دورهای.
- آموزش کارکنان و مشتریان: ارتقای آگاهی تیمهای ریسک و پشتیبانی درباره شاخصهای پولشویی.
- استفاده از فناوری نظارتی (RegTech): خودکارسازی انطباق، تولید گزارشهای نظارتی و نگهداری امن سوابق.
- همکاری فعال با نهادهای نظارتی و بانکها: شفافسازی تقسیم مسئولیتها در قراردادهای همکاری با بانکهای شریک.
جمعبندی
دکتر سیدوفا مشکوة در پایان این تحلیل تأکید میکند: «لندتکها آمدهاند تا بمانند. اما پایداری آنها در گرو اعتماد عمومی و نهادهای نظارتی است. هرچه این پلتفرمها در مدیریت ریسک پولشویی شفافتر و مؤثرتر عمل کنند، جایگاه آنها در نظام مالی رسمی مستحکمتر خواهد شد و امکان بهرهبرداری از مزایای فناوری مالی برای توسعه اقتصادی فراهم میگردد. در غیر این صورت، فرصت مالی امروز میتواند به تهدید امنیت اقتصادی فردا تبدیل شود.»
ایران ریپورتس این گزارش تحلیلی را در راستای رسالت اطلاعرسانی اقتصادی و ارتقای سواد مالی عمومی منتشر میکند.