گروه فرهنگ و هنر خبرگزاری ایران ریپورتس
در حالی که این روزها فضای جامعه ایران و بسیاری از جوامع اسلامی بیش از پیش درگیر شکافهای جناحی، قومگرایی، کاهش اعتماد عمومی و ناتوانی در شکلگیری اجماع ملی است، نگاه به متون دینی و اندیشههای سیاسی-اخلاقی علوی نشان میدهد که ریشه اصلی این بحرانها نه در عوامل بیرونی، بلکه دقیقاً در درون انسانها و “خبث سرائر” (آلودگی درون) نهفته است. مروری بر خطبه ۱۱۳ نهجالبلاغه به روایت “ایرانریپورتس” نشان میدهد که بیاعتمادی و تفرقه در جامعه، نتیجه مستقیم حب دنیا و فقدان اخلاق حرفهای در مدیریت تعارضات است.
بدنه اصلی:
دوگانگی ساختاری؛ وقتی خبث درون جایگزین اخوت اسلامی میشود
امام علی (ع) در این خطبه با صراحت، جامعه اسلامی را به یک خانواده واحد تعبیر میکند و میفرماید: «شما همگی در اسلام و دین خدا برادر (و برابر) هستید.» اما بلافاصله به آسیبشناسی علت تفرقه میپردازد: «تفرقه و اختلاف در میان شما تنها به سبب آلودگی درون و سوءنیتهاست.»
این تحلیل، یک هشدار جدی برای وضعیت کنونی جامعه ماست. در شرایطی که گروههای سیاسی و اجتماعی به جای رقابت سالم، درگیر حذف یکدیگر میشوند؛ عملاً نشان میدهد “حب دنیا” و “تنگنظریها” بیش از آنکه ریشه در اختلاف نظر در منافع ملی داشته باشد، ریشه در آسیبهای روانی-اخلاقی یعنی حسد، کینه و تعصب دارد.
پیامد؛ از ناتوانی در همکاری تا بحران سرمایه اجتماعی
امیرالمومنین (ع) در ادامه، پیامدهای تلخ این خبث باطن را برمیشمارد: «به یکدیگر کمک نمیکنید، نه همدیگر را نصیحت میکنید، نه بذل و بخشش دارید و نه به یکدیگر مهر میورزید.»
“ایران ریپورتس” این وضعیت را در قالب مفاهیم مدرن، معادل “زوال سرمایه اجتماعی” و “افول اعتماد نهادی” ارزیابی میکند. جایی که نهادهای مدنی، احزاب و حتی نهادهای دولتی به جای کارویژه همافزایی، به کانونهایی برای بروز اختلافات داخلی تبدیل میشوند، امنیت روانی جامعه به خطر میافتد و سازوکارهای صمیمیت و همدلی از کار میافتد. در چنین فضایی، هر مسئلهای به یک بحران سیاسی تبدیل میشود و تزاحمات و کشمکشهای بیپایان، میدان عمل برای “دشمنان خارجی” را هموار میسازد.
چالش امروز؛ غلبه منافع جناحی بر منافع ملی
آنچه در بیانات حضرت علی (ع) به عنوان “سوء نیت” و “حب دنیا” تعبیر شده، در عصر حاضر به سادگی قابل ترجمه به “اولویت منافع جناحی و فردی بر منافع ملی” است.
وقتی ذهنیتها به سمت پر کردن “کیسههای شخصی” یا حفظ “صندلیهای قدرت” پیش میرود، نه تنها برنامههای راهبردی کشور زمینگیر میشود، بلکه فرصت همکاری در حل مشکلات معیشتی و اقتصادی از میان میرود. بهطور مشخص، مهمترین بحران امروز جامعه ایران، بحران “ناامیدی از همکاری” است؛ یعنی مردم و نخبگان حس میکنند که با وجود ادعای برادری، در عمل هیچ دستی برای کمک به دیگری دراز نمیشود.
جمع بندی و راهکار؛ بازگشت به اخلاق، نه صرفاً شعار
سخن امام علی (ع) یک نسخه ساده اما عمیق برای برونرفت از این وضعیت ارائه میدهد: شناسایی عوامل درونی تفرقه. تا زمانی که نخبگان و آحاد جامعه به خودسازی اخلاقی و دوری از حسد، کینه و زیادهخواهی روی نیاورند، هیچ قانون و ساختار سیاسی نمیتواند کانونهای بحران را خاموش کند.
“ایرانریپورتس” بر این باور است که گفتمان فعلی در فضای عمومی نیازمند تغییر از “نگاه اتهامزنی به دیگران” به “خودآگاهی از آسیبهای روحی و تعصبات فرساینده” است. تنها در این صورت است که رشته وحدت که سبب “امنیت داخل” و “پیروزی بر دشمنان خارجی” است، بار دیگر احیا شده و جامعه از حالت انفعال خارج میشود؛ در غیر این صورت، “عدم توازر و تناصح” (عدم همیاری و نصیحت) به یک بحران دائمی و لاینحل تبدیل خواهد شد.