به قلم دکتر سیدوفا مشکوة
به گزارش ایران ریپورتس، جنگ منطقهای که از فوریه ۲۰۲۶ در خاورمیانه شعلهور شده، صنعت هوانوردی غیرنظامی جهان را در سختترین شرایط خود پس از همهگیری کرونا فرو برده است. بر اساس جدیدترین دادههای شرکت تحلیل هوانوردی سیریوم (Cirium)، از زمان آغاز حملات به ایران تاکنون بیش از ۵۲ هزار پرواز در منطقه خاورمیانه لغو شده است؛ رخدادی که حدود ۶ میلیون مسافر را به طور مستقیم تحت تأثیر قرار داده است.
آسمان منطقه که روزگاری شلوغترین کریدور هوایی جهان محسوب میشد، حالا به شبیه مردهای تبدیل شده که پروازی در آن به چشم نمیخورد. ایران، عراق، اسرائیل، اردن، سوریه و لبنان حریم هوایی خود را بستهاند و قطر، امارات، بحرین و کویت نیز به طور مقطعی تردد هوایی را متوقف کردهاند. انجمن بینالمللی حملونقل هوایی (یاتا) وضعیت فعلی را با رکودِ پس از حملات ۱۱ سپتامبر مقایسه میکند.
╸ «مدل خلیج فارس» در تیررس مستقیم بحران
قطبهای هوایی خلیج فارس که در یک دهه گذشته به معجزهای اقتصادی در هوانوردی جهان تبدیل شده بودند، این روزها در مرکز طوفان قرار گرفتهاند. فرودگاه بینالمللی دبی که در سال ۲۰۲۴ بیش از ۹۲ میلیون مسافر بینالمللی را جابهجا کرده بود (بیشتر از هیتروی لندن)، در ماه مارس با کاهش چشمگیر ۶۵.۷ درصدی تردد مسافران مواجه شده است.
تنش با ایران عملاً «مدل خلیج فارس» را که بر مبنای ترانزیت مسافران بین آسیا، اروپا و آمریکای شمالی بنا شده بود، از کار انداخته است. خبرنگار ایران ریپورتس با بررسی گزارشهای میدانی از فرودگاههای دبی و دوحه دریافته که هزاران مسافر ساعتها در صفهای طولانی سرگردان ماندهاند؛ شرکت ویرجین استرالیا تخمین زده که بیش از ۲۵ هزار مسافر تنها در فرودگاه حمد دوحه گرفتار شدهاند. در فرودگاه بینالمللی دبی نیز حدود ۱۴۵ پرواز لغو و بیش از ۴۵۰ پرواز تأخیر گزارش شده است.
یک مسافر سرگردان در فرودگاه دوحه به خبرنگار ایران ریپورتس گفت:
«۱۹ ساعت است نخوابیدهام و بیش از ۹ ساعت در این صف ایستادهام. فقط به ما آب دادهاند.»
╸ بحران سوخت جت؛ زنجیرهای که از تنگه هرمز تا فرودگاههای اروپا را پاره کرد
مهمترین بعد این بحران، انسداد عملی تنگه هرمز و اختلال در زنجیره تأمین سوخت جت است. خلیج فارس در شرایط عادی حدود نیمی از واردات سوخت جت اروپا را تأمین میکرد و ۳۲ درصد از بازار جهانی این سوخت را در اختیار داشت. اما بسته شدن تنگه هرمز، صادرات سوخت جت از کشورهای منطقه را ۸۰ درصد کاهش داده و سهم خلیج فارس را به زیر ۴ درصد رسانده است.
قیمت سوخت جت از محدوده ۸۵ تا ۹۰ دلار در هر بشکه به ۱۵۰ تا ۲۰۰ دلار رسیده و بیش از دو برابر شده است. این جهش قیمت که سوخت تا ۲۵ تا ۳۵ درصد هزینههای عملیاتی خطوط هوایی را تشکیل میدهد، حاشیه سود شرکتها را به شدت فشرده کرده است.
کارشناس اقتصادی مقیم دبی در گفتوگو با ایران ریپورتس (که به دلیل حساسیت شغلی خواست نامش فاش نشود) میگوید:
«خطوط هوایی بزرگ برای حفظ تراز مالی خود چارهای جز انتقال این هزینهها به دوش مسافران ندارند. در کوتاهمدت، قیمت بلیط در مسیرهای طولانی تا ۳۰ درصد افزایش خواهد یافت و میلیونها خانواده برنامه سفرهای خود را لغو خواهند کرد.»
╸ لغو پروازهای گسترده و ریزش ۵۳ میلیارد دلاری سهام
بر اساس جدیدترین تحلیلها، لغو پروازها و اختلال در مسیرهای هوایی به یکی از بزرگترین ضررهای مالی تاریخ هوانوردی منجر شده است:
- ۱۲هزار پرواز از سراسر جهان در دو هفته لغو و دو میلیون صندلی از برنامه ماه مه حذف شده است.
- ۲۰ شرکت برتر هواپیمایی جهان شاهد ریزش ۵۳ میلیارد دلاری ارزش سهام خود بودهاند.
- خطوط هوایی اروپایی از جمله لوفتهانزا (لغو ۲۰هزار پرواز تا اکتبر)، بریتیش ایرویز و ترکیش ایرلاینز (بیشترین کاهش صندلی) در صف آسیبدیدهترینها قرار دارند.
- شرکتهای ارزانقیمتی مثل رایانایر و ایزیجت نیز به دلیل کاهش شدید سوددهی، پروازهای خود را لغو کردهاند.
یاتا پیشبینی سود سالانه خطوط هوایی جهان در سال ۲۰۲۵ را به ۳۶ میلیارد دلار کاهش داده است.
╸ جهش ۹۰ تا ۲۱۰ دقیقهای مسیرها؛ تراژدی مصرف سوخت و انتشار کربن
از زمان آغاز جنگ، هواپیماهایی که مجبور به تغییر مسیر از خاورمیانه شدهاند، با افزایشهای بیسابقهای در زمان پرواز مواجه شدهاند. میانگین زمان اضافی برای پروازهای طولانی مسافت شرق–غرب که تحت تأثیر تغییر مسیر در خاورمیانه قرار گرفتهاند، به بیش از ۹۰ دقیقه رسیده و در کریدورهای آسیبپذیرتر، این افزایش به ۲۱۰ دقیقه (۳ ساعت و نیم) رسیده است.
برخی از کریدورهای آسیا–اروپا شاهد کاهش ۱۴ درصدی بار حمل شده در هر پرواز بودهاند که اقتصاد مسیرهایی را که پیشازاین با حاشیه سود اندک اداره میشدند، به کلی از بین برده است.علاوه بر این، تغییر مسیرها انتشار کربن را برای پروازهای اروپا–آسیا ۱۵ درصد و برای مسیرهای استرالیا ۱۲ درصد افزایش داده و اهداف زیستمحیطی صنعت هوانوردی را به عقب رانده است.
╸ «تحریم و جنگ دوگانه»؛ صنعت هوانوردی ایران در وضعیت قرمز
ایران ریپورتس از منابع آگاه در سازمان هواپیمایی کشوری پیگیری کرد که صنعت هوانوردی ایران که سالها زیر فشار تحریمهای بینالمللی قرار دارد، اکنون با جنگ منطقهای نیز مواجه شده است. بر اساس گزارشی از مؤسسه مطالعات امنیت ملی، حدود ۶۰ درصد هواپیماهای مسافری ایران زمینگیر شده و میانگین سن ناوگان به حدود ۲۸ سال رسیده است. در این شرایط، شرکتهای هواپیمایی ایرانی ناچار به استفاده از هواپیماهای یکدیگر برای تأمین قطعات (cannibalization) و فعالیت در اقتصاد زیرزمینی برای بقا هستند.
یک مقام سابق سازمان هواپیمایی کشوری در گفتوگو با ایران ریپورتس (که نخواست نامش فاش شود) هشدار داد:
«جنگ منطقهای و بسته شدن فوری حریم هوایی، آخرین شریانهای حیاتی ناوگان فرسوده ایران را قطع کرده است. خطوط هوایی ایرانی در آستانه فروپاشی کامل قرار دارند و تجهیز ناوگان جدید در شرایط فعلی تقریباً غیرممکن به نظر میرسد.»
╸ آیندهای مبهم در انتظار صنعت هوانوردی
کارشناسان بر این باورند که صنعت هوانوردی خاورمیانه با دو سناریوی تلخ روبروست:
First, سناریوی کوتاهمدت: ادامه اختلال در کریدورهای هوایی تا پاییز ۲۰۲۶ که به گفته برخی مقامات فرودگاه هیترو لندن، تعداد مسافران در این فرودگاه برای بقیه سال تحت تأثیر جنگ ایران قرار خواهد گرفت.
Second, سناریوی بلندمدت: تغییر دائمی معماری شبکه پروازی جهان. تحلیلگران مؤسسه بلومبرگ هشدار دادهاند که بسته شدن یا محدودیت مستمر حریم هوایی بر فراز خلیج فارس، صنعت هوانوردی جهانی را به سمت «چندقطبی شدن» سوق خواهد داد و کریدورهای جایگزین از طریق ترکیه، مصر و آسیای مرکزی جایگزین مسیرهای سنتی خواهد شد.
مدیر اجرایی ایزیجت، کنتون جارویس، در مصاحبهای این بحران را «سختترین چالش صنعت هوانوردی پس از توقف کامل پروازهای جهانی در سال ۲۰۲۰» توصیف کرده و افزوده که بحران کنونی به مراتب وخیمتر از شوک جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ است.
╸ «آسمانی که دیگر آرام نیست»
ایران ریپورتس در پایان این گزارش به این نکته اشاره میکند که صنعت هوانوردی تنها قربانی این جنگ نیست. بلکه آسیب آن به اقتصاد خانوادهها، تجارت جهانی و سرمایهگذاریهای زیرساختی که دههها برای ساخت قطبهای هوایی خلیج فارس صرف شده، بر کسی پوشیده نیست.
در حالی که شرکتهای هواپیمایی و فرودگاههای منطقه با هزاران نیروی کار و میلیاردها دلار سرمایه در گردش، نفسهای آخر را میکشند، مسافران و گردشگران بینالمللی در صفهای به هم فشرده فرودگاهها انتظار میکشند تا شاید فردا آسمان باز شود و چرخهای هواپیما دوباره به حرکت درآید. اما سؤال اینجاست: این بار، آتشبس چگونه میتواند اعتماد ازدسترفته به ایمنی آسمان خاورمیانه را بازگرداند؟
پایان گزارش
خبرگزاری ایران ریپورتس – اتاق خبر اقتصادی