به قلم دکتر سیدوفا مشکوة
بررسیهای نشان میدهد که طی دو سال گذشته، میانگین قیمت خودروهای داخلی و مونتاژی در بازار آزاد ایران بیش از ۴۰۰ درصد افزایش یافته است؛ رشدی که نه ناشی از بهبود کیفیت یا افزایش امکانات خودروها، که حاصل تصمیمات خلق الساعه، قیمتگذاری دستوری و انحصار دوگانه در تولید و واردات است. مصرفکنندگان نهایی این روزها یا باید خانهنشین شوند و یا خودروی دست دوم فرسوده را با قیمتی بالاتر از کارخانه صفرکیلومتر بخرند.
بخش اول: دلایل اصلی جهش قیمت خودرو از نگاه کارشناسان
۱. قیمتگذاری دستوری؛ رانتزایی به جای حمایت از مصرفکننده
علیرغم تأکید رهبری بر حذف قیمتگذاری دستوری خودرو، همچنان شورای رقابت با اصرار بر فرمولهای غلط، نرخ فروش کارخانه را یکسوم قیمت بازار تعیین میکند. نتیجه این سیاست چه بوده؟
- زیان انباشته ۳۵ هزار میلیارد تومانی ایرانخودرو و سایپا در سال ۱۴۰۲
- توقف خط تولید بسیاری از خودروهای پرتیراژ به دلیل نبود نقدینگی
- شکل گیری صفهای طولانی و قرعهکشیهای نمایشی که فقط به جیب دلالان رفت
۲. نرخ ارز؛ موتور محرک تورم خودرو
اگرچه خودروسازان ارز ۴۲۰۰ تومانی و سپس نیمایی (حدود ۲۸ هزار تومان) دریافت میکنند، اما قیمت خودرو در بازار آزاد با نرخ دلار ۶۵ تا ۷۰ هزار تومانی محاسبه میشود. عضو کمیسیون صنایع مجلس در گفتگو با ایران ریپورتس اعلام کرد:
«تا زمانی که فاصله ارز نیما و آزاد از بین نرود، هر خودرویی در ایران یک کالای سرمایه ای خواهد بود نه وسیله نقلیه.»
۳. تحریم و قطع زنجیره تأمین؛ کمبود قطعه و خودروهای ناقص
آمار منتشر شده از وزارت صمت حکایت از انباشت بیش از ۱۲۰ هزار دستگاه خودروی ناقص در پارکینگهای ایرانخودرو و سایپا تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۴ دارد. دلیل اصلی؟ عدم تأمین ریزقطعات الکترونیکی و یسیو به دلیل تحریمهای بانکی. این یعنی عرضه واقعی خودرو بسیار کمتر از نیاز جامعه است.
۴. تقاضای سفتهبازانه؛ هر خبر سیاسی، یک جهش قیمتی
بررسی ریزنوسانهای بازار نشان میدهد که در ۱۰ روز اخیر و همزمان با تشدید تنشهای سیاسی، قیمت پراید ۱۱۱ از ۲۸۰ میلیون تومان به ۳۷۵ میلیون تومان جهش کرد. فعالان بازار به ایران ریپورتس میگویند:
«دیگر خودرو را برای استفاده نمیخرند؛ میخرند تا دو ماه بعد گرانتر بفروشند.»
بخش دوم: چالشهای مصرفکنندگان؛ روایت تلخ خریداران واقعی
🔻 شعار «حمایت از مصرفکننده» و واقعیت سفره خالی
مصرفکنندگان واقعی خودرو قشر متوسط و پایین جامعه هستند که امروز قیمت یک دستگاه تیبا صفر (با قیمت کارخانه ۱۸۰ میلیونی) در بازار آزاد به ۵۵۰ میلیون تومان رسیده است. خبرنگار ایران ریپورتس در گفتگو با چند خانواده شیرازی دریافت:
- ۸۰ درصد متقاضیان خرید خودرو، توان خرید حتی یک دستگاه پراید کارکرده را ندارند.
- بسیاری به سمت خودروهای فرسوده بالای ۲۵ سال رفتند که آلایندگی و مصرف سوخت بالایی دارند.
🔻 کیفیت فاجعهبار در اوج قیمت
گزارش سازمان بازرسی کل کشور که در اختیار ایران ریپورتس قرار گرفته، نشان میدهد میانگین عمر مفید خودروهای داخلی به ۳ سال کاهش یافته است؛ در حالی که قیمت آنها معادل ۴ سال درآمد یک کارگر ماهر است. شکایات از نقص فنی، نبود قطره یدکی و تأخیر چندماهه در تحویل خودروهای فروش فوقالعاده، به دغدغه روزمره خریداران تبدیل شده است.
🔻 خودروی وارداتی؛ رویایی که تعبیر نشد
با وجود مجوز واردات خودروهای کارکرده و نو، اما انحصار در گمرک، تعرفههای ۱۰۰ درصدی و محدودیت ارزی، عملاً قیمت یک خودروی چینی اقتصادی را به بالای یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان رسانده است. مصرفکننده نهایی نمیفهمد چرا باید برای یک خودروی معمولی سه برابر میانگین جهانی هزینه کند.
🎙 بخش پایانی: جمعبندی ایران ریپورتس از وضعیت بازار
آنچه امروز در بازار خودرو ایران میگذرد، حاصل یک مثلث شوم است:
قیمتگذاری دستوری + نرخ ارز چندگانه + نبود رقابت جدی
تا زمانی که نرخهای دستوری و ارز ترجیحی برای صنعت خودرو حذف نشود و واردات واقعاً آزاد و رقابتی نگردد، مصرفکننده همچنان در تنگنای “قیمتهای سورئال و کیفیت رو به افول” باقی خواهد ماند. خبرگزاری ایران ریپورتس ضمن هشدار به دولتمردان، چشمانداز کوتاهمدت را همچنان تیره ارزیابی میکند و افزایش بیشتر قیمتها را محتمل میداند.