خبرگزاری ایران ریپورتس – گروه تحلیل راهبردی
در دل خطبههای نهجالبلاغه، نقشه راهی برای رمزگشایی از پیچیدهترین پدیدههای اجتماعی دوران مدرن نهفته است. امیرالمؤمنین (ع) در خطبه ۱۵۱، با زبانی استعاری اما بهغایت دقیق، «چرخه حیات فتنه» را به تصویر میکشد؛ چرخهای که امروز بیش از هر زمان دیگری، با سازوکار رسانههای نوین و شکافهای اجتماعی پیوند خورده و جوامع را در «غبار ناشناختگی» فرو برده است.
غبارِ «عشوه» و انفجار اطلاعات
امام علی (ع) هشدار را از مرحلهای آغاز میکند که میدان دید جامعه مختل میشود: «وَ تَثَبَّتُوا فِي قَتَامِ الْعِشْوَةِ». «قتام» گرد و غباری است که نمیگذارد حقیقت دیده شود و «عشوه» همان نور فریبنده و ضعیفی است که چشم را به خطا میاندازد. در تطبیق با عصر ارتباطات، این فراز، ترسیمکننده وضعیت مه سایبری است؛ جایی که حجم انبوه اخبار جعلی، رباتهای خبرپراکن و پروپاگاندا، مرز میان واقعیت و توهم را محو میکند. در چنین بستری، کاربر بهجای درک حقیقت، در تله احساسات گرفتار میشود. این همان نقطه آغازینی است که جامعه را برای پذیرش روایتهای افراطی نرم میکند.
زایش جنین بحران از رحم الگوریتمها
دومین پرده از تحلیل نهجالبلاغه، تعبیر شگفتانگیز «طُلُوعِ جَنِينِهَا» است. فتنه، جنینی است که در خفا رشد میکند و ناگهان سر برمیآورد. تحلیلگران ایران ریپورتس این مفهوم را معادل پدیده حبابهای اطلاعاتی (Echo Chambers) در پلتفرمهای اجتماعی میدانند. نارضایتیهای خاموش اقتصادی، گسلهای هویتی و تبعیضهای ساختاری، ماهها در گروههای بسته مجازی تغذیه میشوند، بیآنکه در رسانههای جریان اصلی بازتابی داشته باشند. سپس با یک جرقه، این جنین «متولد» میشود و غافلگیری راهبردی را برای حاکمیت و نخبگان به ارمغان میآورد. تولد ناگهانی جنبشهای اعتراضی در سالهای اخیر در نقاط مختلف جهان، مصداق بارز این مرحله از چرخه فتنه است.
لحظه افشای پنهانها و تغییر فاز گفتمان
پس از تولد، نوبت به «ظُهُورِ کَمِينِهَا» میرسد؛ جایی که پشتپرده فتنه آشکار میشود. این مرحله، «لحظه تغییر گفتمان» است. در ابتدای یک بحران، شعارها معمولاً آرمانی و کلی (عدالت، آزادی، مبارزه با فساد) است، اما بهتدریج که گرد و غبار فرو مینشیند، کمینگههای فکری و جریانهای پشت صحنه هویت واقعی خود را نشان میدهند. آنچه در ابتدا یک اعتراض مدنی مینماید، ناگهان توسط جریانهای برانداز، تجزیهطلب یا تروریستی مصادره میشود. این چرخش، همان نقطه افشای «کمین» است که در آن، فتنه دیگر مخفی نیست، بلکه علناً به تخریب قاعدههای جامعه میپردازد.
برپایی قطب آسیاب؛ سیستمی شدن بحران
اوج هشدار امیرالمؤمنین (ع) در عبارت «انْتِصَابِ قُطْبِهَا وَ مَدَارِ رَحَاهَا» نهفته است. در این مرحله، فتنه صاحب «محور» میشود و چون آسیابی عظیم به چرخش درمیآید. در ادبیات علوم سیاسی امروز، این مفهوم معادل نهادینه شدن ایدئولوژی افراطی یا ساختار فاسد است. «قطب» میتواند یک شخصیت کاریزماتیک سمی، یک روایت دروغین که به حقیقت مسلط بدل شده، یا یک نظام اقتصادی فاسد باشد. وقتی این قطب مستقر شد، آسیاب فتنه خودکار میچرخد و هر چه را که مانع باشد – از نخبگان مصلح گرفته تا حقایق عینی – خرد میکند. این همان مرحلهای است که نظامها در آن سقوط میکنند و جوامع دچار فروپاشی هویتی میشوند.
«تَثَبَّتُوا»؛ دستورالعملی برای عصر سرعت
تنها نسخه نجات در این گرداب، فرمان راهبردی امام است: «تثبّتوا». این واژه به معنای درنگِ عالمانه، پرهیز از شتاب احساسی و تحقیق پیش از کنش است. ایران ریپورتس این فرمان را نقشه راه مقابله با «فتنههای مدرن» ارزیابی میکند. در عصری که سرعت انتشار اخبار، میدان تحلیل را سوزانده، «تثبّت» یعنی تقویت سواد رسانهای انتقادی در سطح ملی، حفظ تعادل روانی جامعه و طرد تحلیلهای دوقطبیساز. این یعنی پیش از آنکه زیر سنگهای آسیاب الگوریتمها له شویم، گامی به عقب برداریم، روایتها را راستیآزمایی کنیم و اجازه ندهیم خشم و هیجان، سکاندار تصمیمهای ملی شود.
جمعبندی
فراز مورد اشاره در خطبه ۱۵۱ نهجالبلاغه، یک تحلیل امنیتی صرف نیست، بلکه یک دکترین اجتماعی برای مواجهه با بحرانهای سیال است. از غبار فریبنده «قتام» تا نهادینه شدن «قطب» فتنه، جامعه امروز با تهدیداتی مواجه است که اگر با «تثبّت» علوی مهار نشوند، میتوانند نرمافزار اداره یک ملت را برای همیشه دچار از کار افتادگی کنند.