دکتر سیدوفا مشکوة، خبرگزاری ایران ریپورتس
فراتر از یک خبر
در تاریخ ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۱، در چهل و هشتمین نشست شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در ژنو، قطعنامهای تاریخی با عنوان «تحقق حق به غذا» (A/HRC/48/L.23) به رأی گذاشته شد. این قطعنامه که توسط کوبا پیشنهاد شده بود، خواستار به رسمیت شناختن دسترسی به غذای کافی به عنوان یک حق بنیادین بشر و محکومیت استفاده از گرسنگی به عنوان سلاح جنگی بود. نتیجه رأیگیری: ۴۳ رأی موافق، ۲ رأی مخالف، و ۲ رأی ممتنع.
دو رأی مخالف از آنِ ایالات متحده آمریکا و اسرائیل بود.
ایران ریپورتس در این گزارش ویژه، نه فقط به اصل خبر، که به بازتاب (یا فقدان بازتاب) این رسوایی در رسانههای جهان پرداخته است. این گزارش بر پایه بررسی آرشیو خبرگزاریهای غربی، رسانههای جایگزین، شبکههای اجتماعی، گزارشگران ویژه سازمان ملل و تحلیل اندیشکدهها طی بازه زمانی سپتامبر ۲۰۲۱ تا مارس ۲۰۲۴ تهیه شده است. در این ویرایش بهروزشده، به درخواست مخاطبان، لایههای اقتصادی و اجتماعی این مخالفت نیز کالبدشکافی شده است.
۱. آنچه در ژنو گذشت: متن قطعنامه و منطق مخالفان
پیش از ورود به تحلیل رسانهای، مرور اصل ماجرا ضروری است.
قطعنامه A/HRC/48/L.23 با ۳۰ بند اجرایی، از جمله موارد زیر بود:
- اذعان به اینکه حق به غذا یک حق بشری جهانشمول است و دولتها موظفند دسترسی فیزیکی و اقتصادی همه افراد را به غذای کافی تضمین کنند.
- محکومیت استفاده از گرسنگی غیرنظامیان به عنوان روش جنگ که نقض آشکار حقوق بشردوستانه بینالمللی است.
- درخواست از دولتها برای تضمین عبور امن و بدون مانع کمکهای بشردوستانه در شرایط مناقشه.
- تأکید بر تأثیر تحریمهای یکجانبه بر امنیت غذایی مردم کشورهای هدف.
دلیل رسمی مخالفت آمریکا چه بود؟
نماینده ایالات متحده در شورای حقوق بشر، در بیانیهای مدعی شد که این قطعنامه «زبان تحریمها را سیاسی کرده» و «حق حاکمیت ملی برای اعمال تحریمهای یکجانبه را محدود میسازد». به عبارت صریحتر، آمریکا صراحتاً از حق خود برای گرسنه نگه داشتن ملتها از طریق تحریمهای غذایی دفاع کرد. اسرائیل نیز با تکرار ادعاهای مشابه، بندهای مربوط به «سرزمینهای اشغالی» را بهانه مخالفت خود قرار داد.
۲. بررسی پوشش رسانهای در جهان: «سکوت کرکننده»
ایران ریپورتس برای سنجش میزان بیطرفی رسانههای جهانی، آرشیو خبری شش منطقه زبانی-جغرافیایی را در هفته منتهی به رأیگیری و یک ماه پس از آن بررسی کرده است:
الف) رسانههای جریان اصلی غرب (ایالات متحده و بریتانیا)
یافته کلیدی: پوشش نزدیک به صفر.
- CNN، BBC، نیویورک تایمز، واشنگتن پست، گاردین: هیچیک از این رسانهها تیتر یا گزارش مستقلی به این رأیگیری اختصاص ندادند. جستجوی کلیدواژههای «UN vote right to food 2021» در وبسایت این رسانهها نتیجهای در بر نداشت.
- رویترز و آسوشیتدپرس: خبرگزاری رویترز یک گزارش کوتاهِ عمدتاً فنی از کل نشست شورای حقوق بشر مخابره کرد که در بند پایانی به قطعنامه اشاره داشت، بیآنکه تیتر جداگانهای برای آن انتخاب شود یا بر «دو مخالف» تمرکز کند. آسوشیتدپرس نیز گزارشی مشابه داشت که در آن نامی از کشورهای مخالف برده نشد.
- تحلیل محتوا: هرگاه قطعنامهای در سازمان ملل با مخالفت ایران، روسیه یا چین مواجه میشود، رسانههای فوق ظرف چند ساعت تیترهایی نظیر «اقدام شوکهکننده»، «نقض فاحش حقوق بشر» و «انزوای بینالمللی» را منتشر میکنند. در این مورد، سکوت مطلق حاکم بود. این مصداق بارز «روزنامهنگاری دو استاندارد» است.
ب) رسانههای آمریکای لاتین
یافته کلیدی: پوشش گسترده و انتقادی.
- تلهسور (ونزوئلا): این شبکه در گزارشی با تیتر «ایالات متحده و اسرائیل علیه حقِ غذا رأی دادند»، این اقدام را «نفاق امپریالیستی» خواند.
- پرنسا لاتینا (کوبا): به عنوان پیشنهاددهنده قطعنامه، پوشش کاملی ارائه داد و تأکید کرد که رأی مخالف آمریکا «چهره واقعی مدعیان حقوق بشر را آشکار ساخت».
- رسانههای برزیل و آرژانتین: روزنامههای بزرگی مانند فولیا د سائوپائولو و کلارین گزارشهای متعادلتری منتشر کردند، اما دستکم اصل خبر و نام کشورهای مخالف را پوشش دادند.
ج) رسانههای خاورمیانه (جهان عرب و ایران)
یافته کلیدی: پوشش هدفمند با تمرکز بر فلسطین.
- الجزیره (قطر): گزارشی با اشاره به رأی اسرائیل منتشر کرد، اما لحن آن عمدتاً بر محکومیت «اشغالگری» متمرکز بود و به ندرت به نقش آمریکا در همان حد پرداخت.
- پرستیوی و خبرگزاری فارس (ایران): پوشش گسترده با تیترهایی مانند «آمریکا و اسرائیل علیه حق غذای بشر». این رسانهها رأی مخالف را به تحریمهای ایران و محاصره یمن مرتبط کردند.
- رسانههای نزدیک به مقاومت (المنار، العهد): تمرکز بر بُعد رسوایی اخلاقی برای اسرائیل.
د) رسانههای آسیایی
یافته کلیدی: پوشش پراکنده و دیپلماتیک.
- شینهوا (چین): خبرگزاری رسمی چین گزارشی واقعی اما کمرمزق منتشر کرد و بر اصل رأیگیری تأکید نمود، بدون آنکه مستقیماً آمریکا را مورد حمله لفظی شدید قرار دهد.
- گلوبال تایمز: ستوننویسان این روزنامه رأی آمریکا را به «ریاکاری غرب» ربط دادند.
- رسانههای هند: پوشش خبری در حد بازنشر اخبار آژانسها بود. تایمز آو ایندیا و هندوستان تایمز تیتر اختصاصی نداشتند.
ه) رسانههای مستقل و جایگزین (Alternative Media)
یافته کلیدی: نقش حیاتی در شکستن سکوت.
- میدل ایست آی (MEE): یکی از نخستین رسانههای انگلیسیزبان بود که گزارشی تند با تیتر «ایالات متحده و اسرائیل تنها کشورهایی هستند که به حق غذا در سازمان ملل رأی منفی دادند» منتشر کرد.
- ماندویس (Mondoweiss): تحلیل عمیقی از رأی اسرائیل در چارچوب محاصره غزه ارائه داد.
- مونآو آلاباما، اینتل داپ، گریزون: این تارنماها با بازنشر گسترده در شبکههای اجتماعی، تلاش کردند تا خلأ ایجادشده توسط رسانههای اصلی را پر کنند.
۳. بُعد حقوقی و فرامتنی: چرا «حق غذا» برای واشنگتن خطرناک است؟
بررسی گزارشهای گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حق غذا (مایکل فخری در ۲۰۲۱، و خانم هلال الور در ۲۰۲۴) پرده از نگرانی عمیقتری برمیدارد.
گزارشهای این نهاد مستقل سازمان ملل، تحریمهای یکجانبه آمریکا را «مهمترین مانع ساختاری» در برابر تحقق حق غذا در کشورهایی مانند ایران، ونزوئلا، کوبا، سوریه و یمن معرفی کردهاند. بر اساس گزارش سال ۲۰۲۳ گزارشگر ویژه به شورای حقوق بشر، تحریمهای بانکی و تجاری آمریکا، با ایجاد «بازدارندگی مفرط» (Over-compliance) در میان بانکها و شرکتهای تجاری، عملاً واردات غذا و دارو را فلج میکند.
بنابراین، رأی منفی آمریکا در شورای حقوق بشر را باید در این بستر تحلیل کرد: واشنگتن نمیتواند «حق غذا» را به عنوان یک قاعده آمره بینالمللی بپذیرد، زیرا پذیرش آن، کل معماری تحریمهای یکجانبه و گرسنهسازی نظاممند ملتها را زیر سؤال میبرد.
۴. پیوست ویژه: بازخورد اقتصادی و اجتماعی یک رأی منفی
مخالفت با «حق غذا» صرفاً یک ژست سیاسی در تالارهای دیپلماتیک نیست، بلکه بازخوردهای اقتصادی و اجتماعی ملموسی دارد که مستقیماً بر زندگی میلیونها انسان تأثیر میگذارد. این بخش به تحلیل این ابعاد اختصاص دارد.
۴-۱. اقتصاد سیاسی تحریمهای غذایی: گرسنگی بهمثابه ابزار بازار
ایالات متحده با مخالفت با این قطعنامه، عملاً از ساختاری دفاع میکند که در آن، امنیت غذایی به یک کالای سیاسی بدل میشود. تحریمهای یکجانبه بانکی، اگرچه ظاهراً مواد غذایی را مستثنی میکنند، اما با مسدودسازی کانالهای مالی و ایجاد ترس از جریمههای ثانویه در میان بانکهای بینالمللی، عملاً واردات غذا را برای کشورهای هدف به شدت پرهزینه و در مواردی ناممکن میسازند.
برای نمونه، در ایران، با وجود معافیت اسمی غذا و دارو، هزینه نقل و انتقال پول برای واردات گندم یا روغن خوراکی به دلیل تحریمهای بانکی تا ۲۰ درصد افزایش یافته است. این هزینه اضافی، مستقیماً بر سفره خانوارهای کمدرآمد فشار وارد میکند. به لحاظ اقتصاد سیاسی، این وضعیت یک «بازار انحصاری گرسنگی» ایجاد میکند که در آن، شرکتهای بزرگ کشاورزی-تجاری غربی (Agribusiness) که از حمایت سیاسی برخوردارند، با قیمتهای بالاتر و از طریق واسطههای خاص وارد عمل میشوند. رأی منفی آمریکا، چراغ سبزی برای تداوم این چرخه سودآورِ مبتنی بر فلاکت است.
۴-۲. هزینه اجتماعی: ناامنی غذایی و فروپاشی سرمایه انسانی
مخالفت با «حق غذا» در سطح کلان، پیامدهای اجتماعی نسلی به بار میآورد. در یمن، جایی که ائتلاف تحت حمایت آمریکا سالها محاصره غذایی را اعمال کرده است، سازمان ملل هشدار داده که میلیونها کودک با سوءتغذیه حاد روبرو هستند. این کودکان، حتی اگر از جنگ جان سالم به در ببرند، دچار آسیبهای شناختی و جسمی مادامالعمر خواهند شد که بهرهوری اقتصادی آینده کشورشان را نابود میکند. این یعنی یک نسل کامل، قربانی سیاستی میشود که رأی منفی در ژنو، نماد آن است.
در غزه نیز، سیاست کنترل کالری که در محاسبات رسمی نهادهای اسرائیلی در دورههای محاصره ثبت شده است، به افزایش مزمن فقر و وابستگی کامل به کمکهای بشردوستانه منجر شده است. این وابستگی، ساختار اجتماعی و اقتصادی یک جامعه را فلج میکند و آن را به یک اردوگاه گرسنگانِ تحتنظارت بدل میسازد. رأی منفی اسرائیل به «حق غذا»، مشروعیتبخشی به همین سیاست کنترل جمعیت از طریق شکم است.
۴-۳. بازخورد داخلی در آمریکا: شکاف میان ادعا و واقعیت داخلی
نکته قابل تأمل، تناقض درونی رأی آمریکاست. در حالی که نماینده دیپلماتیک این کشور در ژنو با «حق غذا» به عنوان یک حق جهانشمول مخالفت میکند، در داخل آمریکا نیز میلیونها شهروند با ناامنی غذایی دستوپنجه نرم میکنند. سازمانهای مدنی آمریکایی مانند «اتحادیه مصرفکنندگان» و «گروههای عدالت غذایی» به صراحت اعلام کردند که رأی منفی دولت بایدن در ژنو، بازتابدهنده بیتوجهی دولت به بحران گرسنگی در داخل این کشور نیز هست. در واقع، این رأی نشان داد که اولویت دولت آمریکا، نه تأمین حق غذای شهروندان خود یا دیگران، بلکه حفظ آزادی عمل ژئواکونومیک نهادهای قدرتمندی است که از سازوکار تحریم و تجارت انحصاری مواد غذایی سود میبرند.
۵. نتیجهگیری نهایی ایران ریپورتس: دوگانگی رسانهای، رسوایی اخلاقی، فاجعه انسانی
گزارش تحقیقی ایران ریپورتس نشان میدهد که:
۱. رسوایی رسانهای به مراتب بزرگتر از رسوایی سیاسی است. سکوت کرکننده رسانههای جریان اصلی غرب در قبال این رأیگیری، مصداق عینی «امپریالیسم خبری» است. این رسانهها که کوچکترین بهانه را برای متهم کردن کشورهای غیرهمسو به «نقض حقوق بشر» غنیمت میشمارند، در مواجهه با مخالفت صریح آمریکا و اسرائیل با «حق سیر بودن انسانها»، راهبرد «ندیدن و نشنیدن» را پیش گرفتند.
۲. متن رأی، بیانگر نیت اقتصادی و اجتماعی است. مخالفت با «حق غذا» یک خطای دیپلماتیک تصادفی نبود، بل دفاع آگاهانه از «امتیاز گرسنهسازی» بود. آمریکا و اسرائیل با این رأی، به جهان اعلام کردند که حق حیاتِ میلیونها انسان، در سلسلهمراتب قدرت آنان، پایینتر از حقِ تحریمکننده و اشغالگر برای اعمال زور ایستاده است. بازخورد این سیاست، گرسنگی کودکان یمن، سوءتغذیه بیماران پروانهای در ایران، و فلاکت اقتصادی مزمن در غزه است.
۳. شکست روایت غالب. این رویداد ثابت کرد که در جهانِ پساحقیقت، وظیفه افشای حقیقت بر دوش رسانههای مستقلی است که صدای ۱۸۸ کشور دیگر جهان باشند؛ ۱۸۸ کشوری که گفتند غذا حق است، اما صدایشان در هیاهوی سکوتِ سازمانیافته گم شد.
جهان باید بداند؛ در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۱، آمریکا و اسرائیل نه فقط به یک قطعنامه، که به شکمِ گرسنهٔ بشریت رأی «نه» دادند. و این «نه»، هر روز در قامت آمارهای سوءتغذیه، قحطیهای خاموش، و کودکان کوتاهقدشده از گرسنگی، در کشورهای تحت تحریم و اشغال، بازنشر میشود.