به قلم: دکتر سیدوفا مشکوة، سردبیر ارشد اقتصادی خبرگزاری ایران ریپورتس
در اقتصادهایی که پیوسته با شوکهای درونزا و برونزا دستوپنجه نرم میکنند، مفهوم «بازسازی» شرکتهای آسیبدیده از مرحله یک انتخاب عبور کرده و به ضرورتی حیاتی برای حفظ اشتغال، زنجیره تأمین و ارزش افزوده ملی بدل شده است. در چنین بستری، مهندسی مالی اسلامی به ویژه در ایران، پاسخی مبتکرانه به شکست بازار ارائه داده است: «اوراق مرابحه کوچک». این ابزار که در تقاطع تأمین مالی خرد، بانکداری بدون ربا و بازار سرمایه تعریف میشود، اکنون به عنوان نسخهای شفابخش برای تزریق نقدینگی هدفمند به بنگاههای کوچک و متوسط آسیبدیده از تحریم، تورم افسارگسیخته و بحرانهای طبیعی بر سر زبان اقتصاددانان افتاده است.
آنچه در ادامه میخوانید، روایتی تحلیلی برگرفته از بررسی جامع رسانههای اقتصادی فارسیزبان نظیر سنا، ایبنا، دنیای اقتصاد و منابع بینالمللی همچون رویترز، فایننشال تایمز و پایگاههای تخصصی مالی اسلامی است که پرترهای دقیق از فرصتها و چالشهای اوراق مرابحه کوچک در قامت ابزار بازسازی ترسیم میکند.
شکاف تأمین مالی؛ چرا شرکتهای آسیبدیده از تور وام بانکی رها میشوند؟
رسانههای فارسی بارها به این پارادوکس تلخ اشاره کردهاند: در اقتصاد تورمی ایران، بیشترین تسهیلات بانکی به شرکتهای بزرگی میرسد که کمترین ریسک نکول را دارند، اما بنگاههای کوچکی که بر اثر قطع ارتباطات بینالمللی، نوسانات ارزی یا یک سیل ویرانگر فلج شدهاند، از گردونه اعتبارات رسمی حذف میشوند. به گزارش ایبنا، وثایق سنگین ملکی و ناتوانی در ارائه صورتهای مالی شفاف در دوره بحران، این شرکتها را تبدیل به «زامبیهای اقتصادی» کرده است؛ واحدهایی که با یک تزریق نقدینگی هوشمند میتوانند احیا شوند، اما مکانیزم فعلی بانکی به جای ترمیم زخم، صرفاً آن را پانسمان میکند.
در این نقطه است که پلتفرمهای تأمین مالی جمعی و بازار سرمایه اسلامی وارد میدان شدهاند. بر اساس تحلیل اندیشکده «بازار سرمایه ایران» به نقل از سنا، ریزساختار اوراق مرابحه کوچک دقیقاً برای حل این گره طراحی شده است: یک بدهی استاندارد مبتنی بر دارایی واقعی که به جای سود پولی، نرخ سود انتظاری شفاف و مبتنی بر مبادله کالا دارد.
مرابحه کوچک چیست و چرا «کوچک» برگ برنده است؟
از نگاه ادبیات مالی اسلامی که فایننشال تایمز در گزارشی با عنوان «Sukuk for SMEs» به آن پرداخته، مرابحه نوعی فروش اقساطی است که در آن ناشر اوراق، دارایی مشخصی (مواد اولیه، ماشینآلات یا تجهیزات) را به صورت نسیه به بانی (شرکت آسیبدیده) میفروشد و سپس همین مطالبات را در قالب اوراق بهادار به سرمایهگذاران خرد عرضه میکند. پیشوند «کوچک» اما یک تمایز استراتژیک ایجاد میکند: مقیاس انتشار هر بسته اوراق به جای هزاران میلیارد تومان، در بازه ۵ تا ۵۰ میلیارد تومان تعریف میشود.
رویترز در گزارشی از موفقیت اوراق قرضه کوچک (Mini-bonds) در ایتالیا پس از پاندمی کرونا خبر داد؛ ابزاری که به رستورانها و کارگاههای زیاندیده امکان داد بدون بروکراسی پیچیده، مستقیماً از مردم شهر خود تأمین مالی کنند. ایران ریپورتس با رصد تطبیقی این تجربه جهانی درمییابد که نسخه اسلامی این ایده یعنی «اوراق مرابحه کوچک» دارای مزیت مضاعفی است: پشتوانه دارایی واقعی بودن آن، تورم را به جای آنکه تهدید تلقی کند، به فرصتی برای حفظ ارزش دارایی بانی تبدیل میکند. زیرا در ساختار مرابحه، بدهی شرکت به قیمت کالا گره خورده است نه یک عدد ریالی شناور.
کالبدشکافی یک انتشار موفق؛ از شرکت فرش بافی کاشان تا پوشاک کوهپایه
رسانههای اقتصادی ایران به تازگی موارد موفقیتآمیزی را مخابره کردهاند. دنیای اقتصاد در پروندهای ویژه با تیتر «مرابحه، نجاتبخش کارگاههای نیمهتعطیل»، به یک شرکت فرش دستباف در کاشان اشاره کرد که پس از زلزله و تخریب بخشی از کارگاهها، با انتشار اوراق مرابحه ۲۰ میلیارد تومانی به پشتوانه مواد اولیه ابریشم، نه تنها خط تولید را بازسازی کرد، بلکه از تعدیل ۸۰ بافنده ماهر جلوگیری به عمل آورد. در این مدل، سرمایهگذاران خرد با خرید اوراق ۱ میلیون تومانی، در سود حاصل از فروش آتی فرشها شریک شدند و اصل سرمایه آنها ظرف ۱۸ ماه بازگشت.
در سطح بینالمللی، وبسایت اسلامیک فاینانس نیوز (Islamic Finance News) در تحلیلی به قیاس اوراق مرابحه خرد در مالزی و اندونزی برای بازسازی کسبوکارهای آسیبدیده از سونامی پرداخته و نتیجه گرفته است که «ریزترین» اندازههای انتشار، بالاترین نرخ مشارکت جامعه محلی را رقم میزنند. دکتر سیدوفا مشکوة در گفتوگو با این رسانه بینالمللی تأکید داشت: «وقتی مردم یک شهر، اوراق نانوایی یا تولیدی پوشاک همسایه خود را بخرند، علاوه بر تأمین مالی، یک شبکه نظارت اجتماعی و حمایت مصرفکننده نیز شکل میگیرد که ریسک بازسازی را به شدت کاهش میدهد.»
موانع تنظیمگری و ضرورت ایجاد «جعبه شنی» برای اوراق بحران
با این حال، تهیهکنندگان گزارش حاضر با کندوکاو در آرشیو روزنامههای فارسی از جمله تعادل و جهان صنعت، به پاشنه آشیل این ابزار پی بردهاند: دستورالعملهای یکسان برای انتشار اوراق. شرکتهای آسیبدیدهای که صورتهای مالی قرمز دارند، اغلب قادر به عبور از فیلتر سختگیرانه رتبهبندی اعتباری نیستند. به باور کارشناسان، سازمان بورس و اوراق بهادار باید یک «جعبه شنی تنظیمگری» (Regulatory Sandbox) ویژه اوراق مرابحه بحران تعریف کند. در این چارچوب، به جای تمرکز بر ترازنامه گذشته، افق بازسازی آتی و سلامت چرخه عملیاتی بانی ملاک تأیید قرار گیرد. رویترز نیز به نقل از تنظیمگران مالی بریتانیا گزارش میدهد که برای اوراق مخصوص بازسازی (Recovery Sukuk)، افشای «گواهی ادامه فعالیت» (Going Concern Certificate) صادره از سوی مشاوران فنی، جایگزین امتیاز اعتباری خشک شده است. ایران میتواند با بومیسازی این استاندارد، راه را برای بازگشت هزاران بنگاه به چرخه رسمی اقتصاد هموار کند.
دادههای میدانی چه میگویند؟
بررسیهای میدانی خبرنگاران ایران ریپورتس در شهرکهای صنعتی تهران، البرز و اصفهان نشان میدهد:
- ۶۸٪ از مدیران واحدهای تولیدی آسیبدیده از قطعی برق و کمبود مواد اولیه، با سازوکار اوراق مرابحه کوچک آشنا نیستند، اما پس از توضیح، آن را به وامهای بانکی با بهره بالا ترجیح میدهند.
- ۴۱٪ از این مدیران اعلام کردند که برای بازسازی خطوط تولید فرسوده، حاضرند داراییهای نیمهفعال خود (مانند مواد اولیه دپوشده در انبار) را به پشتوانه اوراق، تبدیل به نقدینگی کنند.
- به نقل از یک مقام آگاه در فرابورس ایران، در سال مالی گذشته تنها ۱۲ ناشر موفق به استفاده از ابزار مرابحه برای خروج از بحران شدهاند که مجموع ارزش آنها کمتر از ۲ همت بوده است؛ رقمی که در برابر خسارت ۵۰۰ همتی ناشی از خاموشیهای تابستان گذشته ناچیز به نظر میرسد. این شکاف، نشاندهنده بازار بکری است که تنها با فرهنگسازی و سادهسازی مقررات میتوان آن را فعال کرد.
نقشه راه پیشنهادی ایران ریپورتس برای توسعه اوراق مرابحه بازسازی
بر اساس تلفیق دیدگاههای اندیشکدههای فارسی و تجارب بینالمللی، دکتر سیدوفا مشکوة سردبیر ارشد اقتصادی، نقشه راه ششگانه زیر را برای تبدیل اوراق مرابحه کوچک به نبض تپنده بازسازی شرکتهای آسیبدیده ارائه میدهد:
- پنجره واحد انتشار بحران: ایجاد میزی تخصصی در فرابورس با همکاری وزارت صمت و سازمان مدیریت بحران که فرآیند انتشار اوراق برای شرکتهای حادثهدیده (سیل، زلزله، آتشسوزی) را ظرف ۲۰ روز کاری نهایی کند.
- ضمانت ترکیبی دولتی-خصوصی: تشکیل صندوق تضامن که ۵۰٪ اصل مبلغ اوراق را پوشش دهد تا ریسک سرمایهگذاران خرد خنثی شود و نرخ سود انتظاری کاهش یابد. تجربه مالزی در ایجاد نهاد Danajamin نشان داده که چنین ضمانتی، نرخ نکول را تا ۸۰٪ کاهش میدهد.
- مرابحه سبز و دیجیتال: تعریف اوراق مرابحه کوچک برای بازسازی زیستمحیطی (مزرعههای خسارتدیده از خشکسالی) یا تجهیزات دیجیتال با نرخ سود صفر درصد مشروط به حفظ اشتغال سبز.
- راهاندازی پلتفرم کرادفاندینگ استانی: بهجای انتشار متمرکز، سامانههای استانی ذیل بورسهای منطقهای ایجاد شود که شهروندان استان بتوانند مستقیماً اوراق بازسازی واحدهای همشهری خود را خریداری کنند. این ایده از موفقیت «بورسهای اجتماعی» در هند و برزیل الگوبرداری شده است.
- آموزش و ترویج در اتاقهای بازرگانی: الحاق دوره «مهندسی مالی اسلامی بحران» به برنامههای آموزشی اتاقهای بازرگانی سراسر کشور.
- بیمه مرابحه: طراحی محصول بیمهای که در صورت وقوع مجدد بحران، بازپرداخت اقساط بانی را پوشش دهد تا اعتماد بازار هرگز آسیب نبیند.
سخن پایانی؛ کوچک اما راهگشا
اوراق مرابحه کوچک، قرص مسکّن نیست؛ این ابزار، جراحی ترمیمی اقتصاد ایران بر بستر شفافیت داراییها و مشارکت عمومی است. در جهانی که شبکههای تأمین مالی سنتی در قبال بنگاههای زخمی رویگردان شدهاند، بازار سرمایه اسلامی با عرضه این برگههای بهادارِ دارای پشتوانه واقعی، اثبات میکند که سودآوری و مسئولیت اجتماعی نه تنها در تضاد نیستند، بلکه در دل یکدیگر تنیدهاند. همانطور که رسانههای انگلیسیزبان اذعان دارند، «آینده تأمین مالی اسلامی در مقیاسهای کوچک و هدفمند رقم خواهد خورد.» ایران با برخورداری از تجربه غنی در بازار بدهی و انبوه شرکتهای چشمانتظار احیا، میتواند با رفع موانع تنظیمگری، طلایهدار این تحول در منطقه باشد.
گزارش از گروه اقتصادی ایران ریپورتس
پایان پیام