دکتر سیدوفامشکوة سردبیر ارشد اقتصادی
نشست سالانه صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی امسال در شرایطی برگزار می‌شود که دو نیروی متضاد، اقتصاد جهانی را هم‌زمان به سمت رکود و تورم می‌رانند: یک شوک منفی عرضه انرژی ناشی از جنگ در خاورمیانه، و یک شوک مثبت تقاضا برخاسته از رونق سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی. کریستالینا جورجیوا، رئیس صندوق بین‌المللی پول، این وضعیت را «دو نیرویی» توصیف کرده که «تأثیر ترکیبی آن‌ها در سراسر جهان به‌شدت نامتقارن است».
کوه بدهی: از ۹۴ به ۱۰۰ درصد تولید ناخالص داخلی
بر اساس گزارش «دیده‌بان مالی» صندوق بین‌المللی پول، بدهی ناخالص دولت‌های جهان در سال ۲۰۲۵ به نزدیک ۹۴ درصد تولید ناخالص داخلی رسیده و در مسیر فعلی، تا سال ۲۰۲۹ به ۱۰۰ درصد خواهد رسید؛ سطحی که پیش‌تر فقط در پی جنگ جهانی دوم تجربه شده بود. گزارش سالانه ۲۰۲۶ صندوق هشدار می‌دهد که بدهی جهانی حتی پیش از تشدید تنش‌های خاورمیانه نیز در مسیر رسیدن به سطوح پایان جنگ جهانی دوم تا سال ۲۰۲۸ قرار داشت.
آنچه این وضعیت را خطرناک‌تر می‌کند، نه صرفاً حجم بدهی، بلکه فرسایش فضای مالی دولت‌هاست. بافر مالی جهانی از بیش از یک درصد تولید ناخالص داخلی در یک دهه پیش، امروز به نزدیک صفر رسیده است. هم‌زمان، پرداخت‌های بهره از حدود ۲ درصد به نزدیک ۳ درصد تولید ناخالص داخلی جهان جهش کرده و منابعی را که می‌توانست صرف آموزش، زیرساخت و سرمایه‌گذاری عمومی شود، بلعیده است.
جورجیوا با لحنی صریح هشدار داده که «دیگر نمی‌توان صرفاً به نرخ‌های رشد بالاتر برای حل مشکلات مالی تکیه کرد» و اقتصادهای پیشرفته را «بدترین متخلفان» خوانده است. او تصریح کرده که «فضای مالی فریاد می‌زند که باید دوباره پر شود».
شوک انرژی: فراتر از میدان نبرد
محور دیگر هشدار صندوق، ماندگاری شوک انرژی است. جورجیوا تأکید کرده که حتی اگر جنگ در خلیج فارس به‌زودی پایان یابد، «مشکل قیمت‌های بالای انرژی احتمالاً برای مدتی ادامه خواهد داشت». قیمت نفت همچنان حدود ۱۰۰ دلار در هر بشکه است، در حالی که پیش‌بینی ژوئیه صندوق، میانگین ۸۹ دلار را فرض کرده بود.
خسارت زیرساخت‌های پالایشی، حاشیه شکاف قیمت فرآورده‌های مهمی مانند گازوئیل را حدود ۱۰۰ دلار در هر بشکه افزایش داده است. با نزدیک شدن فصل زمستان در نیم‌کره شمالی و تداوم تهدیدها علیه حمل‌ونقل گاز طبیعی مایع از تنگه هرمز، فشار بر بازار انرژی تشدید خواهد شد.
صندوق بین‌المللی پول در سناریوی «تشدید تنش‌ها» رشد اقتصاد جهانی را ۲.۵ درصد و در سناریوی «بدتر از انتظار» تا ۲ درصد پیش‌بینی کرده است، در حالی که برآورد پایه رشد ۲۰۲۶ را ۳.۱ درصد نشان می‌دهد.
هوش مصنوعی: شوک مثبتی که خودش تورم‌زاست
جورجیوا هوش مصنوعی را «به‌سرعت در حال تبدیل شدن به محرک اصلی سرنوشت نسبی کشورها» توصیف کرده است. برآوردهای صندوق نشان می‌دهد هوش مصنوعی می‌تواند رشد جهانی را تا نیم درصد در سال افزایش دهد؛ رقمی که در یک دهه معادل افزودن «اقتصادی به اندازه آسه‌آن» به اقتصاد جهان است.
اما این شوک مثبت، خودش تورم‌زاست. هزینه‌های سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی نسبت به اندازه اقتصاد، احتمالاً از موج‌های سرمایه‌گذاری گذشته در راه‌آهن، شبکه برق و مخابرات پیشی خواهد گرفت. اگر این سرمایه‌گذاری‌ها به نتیجه نرسند، «شوکی دوربرد» به اقتصاد جهانی وارد خواهد شد.
ایران: عمیق‌ترین شوک اقتصادی منطقه
در این میان، اقتصاد ایران یکی از شدیدترین ضربه‌ها را متحمل شده است. صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی رشد اقتصادی ایران در سال ۲۰۲۶ را منفی ۶.۱ درصد اعلام کرده؛ کاهشی ۷.۲ واحد درصدی نسبت به برآورد ژانویه که «اختلال شدید اقتصادی مرتبط با شوک‌های انرژی و حمل‌ونقل» را بازتاب می‌دهد. نرخ تورم ایران در ۲۰۲۶ به ۶۸.۹ درصد می‌رسد، در حالی که این رقم در ۲۰۲۵ حدود ۵۰.۹ درصد بود.
در گزارش ژوئیه، این پیش‌بینی به منفی ۵.۴ درصد اصلاح شد؛ بهبودی اندک که ناشی از «عملکرد بهتر صادرات نفت در مارس و آوریل و برخی تسهیلات در محدودیت‌های صادراتی» بود. با این حال، اقتصاد ایران همچنان با یکی از عمیق‌ترین انقباض‌های منطقه روبه‌روست. صندوق پیش‌بینی کرده که تولید ناخالص داخلی ایران در ۲۰۲۷ با فرض عادی‌سازی تولید و حمل‌ونقل انرژی، ۳.۲ درصد رشد کند.
اثر این شوک بر اقتصاد ایران چندلایه است: کاهش صادرات نفت، افت درآمدهای ارزی، فشار بر نرخ ارز، کاهش واردات مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای، افت سرمایه‌گذاری و بهره‌وری، و در نهایت تشدید رکود و افزایش فقر و نابرابری.
توصیه‌های سیاستی: چابکی در برابر طوفان
صندوق بین‌المللی پول در توصیه‌های سیاستی خود بر چند محور تأکید کرده است:
- اولویت‌بندی مالی دقیق: دولت‌ها باید مخارج را به سمت سرمایه‌گذاری‌های مولد، زیرساخت دیجیتال، آموزش و شبکه‌های ایمنی اجتماعی هدایت کنند.
- یارانه‌های هدفمند و موقت: یارانه‌های انرژی در صورت ضرورت باید موقت و هدفمند باشند، نه دائمی و فراگیر.
- سیاست پولی محتاطانه: جورجیوا افزایش نرخ بهره توسط فدرال رزرو، بانک مرکزی اروپا و بانک ژاپن را «کاملاً مناسب» خوانده و گفته «اکنون زمان خوبی برای گرایش محتاطانه به انقباض پولی در بسیاری از کشورهاست».
- متنوع‌سازی تجاری برای ایران: اقتصاد ایران باید مسیرهای تجاری و بازارهای صادراتی خود را متنوع کند، کریدورهای منطقه‌ای را توسعه دهد و به سمت نظام ارزی منعطف و مدیریت‌شده حرکت کند.
چشم‌انداز: طوفان کامل
اقتصاد جهانی در آستانه یک «طوفان کامل» قرار دارد: بدهی‌های رکوردشکن، شوک انرژی ماندگار، تورم چسبنده، نرخ‌های بهره صعودی و فضای مالی نزدیک به صفر. جورجیوا هشدار داده که بازده اوراق قرضه ده‌ساله دولت‌های آمریکا، آلمان و ژاپن به بالاترین سطوح خود از سال‌های ۲۰۰۷، ۲۰۰۹ و ۱۹۹۶ رسیده است.
برای ایران، این شرایط هم تهدید است و هم فرصت. تهدید از آن جهت که شوک انرژی و اختلال تجاری، ظرفیت تولید و صادرات را فرسوده می‌کند؛ فرصت از آن جهت که افزایش قیمت جهانی انرژی می‌تواند — در صورت مدیریت صحیح و کاهش تنش‌های ژئوپلیتیک — درآمدهای ارزی را تقویت کند. اما تجربه نشان داده که بدون اصلاحات ساختاری در سیاست مالی، ارزی و تجاری، درآمدهای نفتی بیشتر نیز می‌تواند به تورم و رکود منجر شود، نه به رشد پایدار.
صندوق بین‌المللی پول هشدار داده که پنجره «تنظیم مالی منظم» در حال بسته شدن است. برای اقتصاد جهانی و به‌ویژه برای اقتصاد ایران، زمان تصمیم‌های دشوار اما ضروری فرا رسیده است.