به قلم دکتر سید وفا مشکوة
توقف روزانه ۱۳ میلیون بشکه نفت؛ تردد کشتیها ۹۵٪ کاهش یافت
تحلیلهای جدید از پیامدهای ژئوپلیتیکی اخیر در تنگه هرمز نشان میدهد که اقتصاد جهانی با شدیدترین شوک عرضه نفت در نیمقرن اخیر مواجه شده است. بهای هر بشکه نفت برنت از مرز ۱۰۵ دلار عبور کرده و پیشبینی میشود تا سه ماه آینده به ۱۱۵ دلار برسد.
دادههای بینالمللی حاکی از آن است که روزانه بین ۱۳ تا ۱۳.۷ میلیون بشکه نفت خام از بازار جهانی خارج شده و تردد روزانه کشتیها در این آبراه استراتژیک از ۱۳۰ فروند به تنها ۶ تا ۹ فروند سقوط کرده است. همزمان، حقبیمه هر محموله نفتی در این مسیر به ۳٪ ارزش محموله رسیده که نسبت به دوران پیش از بحران (۰.۱ تا ۰.۲۵٪) افزایشی نجومی است.
هشدار صندوق بینالمللی پول: سه سناریو؛ دو سناریوی منجر به رکود
صندوق بینالمللی پول (IMF) در آخرین گزارش خود سه مسیر محتمل را ترسیم کرده که تنها یکی از آنها «نرمفرود» را نشان میدهد:
| سناریو | رشد اقتصاد جهان | نرخ تورم | شرط تحقق |
|---|---|---|---|
| خوشبینانه | ۳.۱٪ | ۴.۴٪ | قطع زودهنگام بحران (تا ۳ ماه) |
| بدبینانه | ۲.۵٪ | ۵.۴٪ | تداوم اختلال و افزایش قیمت انرژی |
| بسیار بدبینانه | ۲.۰٪ | بیش از ۶٪ | تخریب فیزیکی تأسیسات و تمدید بحران تا ۲۰۲۷ |
نکته کلیدی: رشد ۲٪ یا کمتر از آن از سوی IMF «نزدیک به رکود جهانی» تعریف شده است. چنین رقمی فقط در دو مقطع قبلی ثبت شده: بحران مالی ۲۰۰۸ و همهگیری کرونا.
زنجیرهای از تورم؛ از بنزین تا چیپهای هوشمند
توقف نفت و فرآوردههای پتروشیمی در هرمز تنها به گرانی سوخت منجر نشده است:
- کود شیمیایی و امنیت غذایی: بیش از ۵۰٪ گوگرد و ۳۰٪ اوره خاورمیانه از این مسیر عبور میکرد. کمبود آنها قیمت جهانی کود را دو برابر کرده و زنجیره تولید گندم و برنج را تهدید میکند.
- صنعت هواپیمایی: کمبود سوخت جت، خطوط هوایی اروپا (از جمله لوفتهانزا) را مجبور به لغو گسترده پروازها کرده است.
- نیمههادیها و هوش مصنوعی: اختلال در حمل گازهای نجیب (به ویژه هلیوم) که برای تولید تراشههای پیشرفته ضروری است، زنگ خطر را برای صنعت AI به صدا درآورده است.
شاخص تورم مارس در آمریکا و بریتانیا به ۳.۳٪ رسیده و تولیدکنندگان چینی نیز به دلیل افزایش بهای نفت، قیمت تمامشده کالاهای صادراتی خود را افزایش دادهاند.
نقشه آسیب: خاورمیانه منفی، آسیای جنوبی جیرهبندی، اروپا در رکود
خاورمیانه و شمال آفریقا
IMF پیشبینی رشد این منطقه را به ۱.۴٪ کاهش داده است. پنج کشور صادرکننده نفت (ایران، عراق، قطر، کویت، بحرین) در سال ۲۰۲۶ رشد منفی خواهند داشت. عراق برای بازگرداندن ظرفیت پیش از جنگ خود به ۹ ماه زمان نیاز دارد.
جنوب و جنوب شرق آسیا
هند، پاکستان، بنگلادش، سریلانکا و میانمار جیرهبندی سوخت را آغاز کردهاند. هر دلار افزایش قیمت نفت، کسری حساب جاری این کشورها را به شدت افزایش میدهد.
🇪🇺 اروپا
آلمان پیشبینی رشد خود برای سال ۲۰۲۷ را از ۱.۵٪ به ۰.۹٪ کاهش داده است. ژاپن که ۵۰ تا ۶۰٪ نفت خود را از هرمز تأمین میکند، ذخایر استراتژیک خود را آزاد کرده و بازگشت به انرژی هستهای را تسریع کرده است.
آینده انرژی: آمریکا برنده، انرژی سبز شتاب میگیرد
کارشناسان معتقدند این بحران دو تغییر ساختاری ایجاد خواهد کرد:
- صادرات انرژی آمریکا به اوج میرسد – پیشبینی میشود صادرات LNG آمریکا از ۱۵ میلیارد فوت مکعب در روز (۲۰۲۵) به ۱۹ میلیارد فوت مکعب در روز (۲۰۲۷) برسد. واشنگتن از این فرصت برای تثبیت نفوذ خود در معادلات قیمتگذاری جهانی نفت استفاده خواهد کرد.
- تسریع گذار انرژی – کشورهای واردکننده برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز، سرمایهگذاری در انرژی هستهای، خورشیدی و بادی را دو چندان کردهاند. مسیرهای تجارت انرژی منطقهایتر و کوتاهتر خواهد شد.
بانکهای مرکزی در بنبست: مهار تورم یا نجات رشد؟
IMF در توصیهای صریح به بانکهای مرکزی جهان میگوید: «در صورت افزایش انتظارات تورمی، نرخ بهره را بالاتر از تورم افزایش دهید – حتی اگر به قیمت کاهش رشد موقت تمام شود.»
کارشناسان ارشد صندوق هشدار دادهاند که دولتها از اتخاذ سیاستهای «یارانه سوخت» خودداری کنند، چراکه این سیاستها تنها کسری بودجه را افزایش داده و ریشه تورم را خشک نمیکند.
خلاصه نهایی
جهان در بهار ۲۰۲۶ در «آستانه طوفان» قرار دارد. اگر تنش در هرمز طی هفتههای آینده فروکش کند، اقتصاد جهانی میتواند با رشد ۳.۱٪ از بحران عبور کند. اما هر روز تأخیر، احتمال سناریوی دوم (رشد ۲.۵٪ و تورم ۵.۴٪) و حتی سناریوی سوم (رشد ۲٪، تورم ۶٪ و رکود فراگیر) را افزایش میدهد.
نکته نهایی که گزارشها بر آن تأکید دارند: در میان ۴۶ کشور در حال توسعه با جمعیتی حدود ۳.۴ میلیارد نفر، هزینههای بازپرداخت بدهی هماکنون از بودجه سلامت یا آموزش پیشی گرفته است. برای این کشورها، شوک هرمز میتواند به معنای فروپاشی اقتصادی تمامعیار باشد.