دکتر سیدوفا مشکوة | سردبیر ارشد اقتصادی ایران ریپورتس
صنعت نوشتافزار در ایران طی پانزده سال گذشته مسیری متفاوت از بسیاری از صنایع مصرفی پیموده است؛ از بازاری که بیش از ۸۰ درصد آن در اختیار محصولات وارداتی بود، به صنعتی تبدیل شده که امروز نزدیک به ۸۰ درصد نیاز داخلی را تأمین میکند و در برخی اقلام نظیر مداد و خودکار به خودکفایی کامل رسیده است. با این حال، این رشد سهم بازار، بیش از آنکه محصول رونق تولید باشد، بازتاب کوچکشدن بازار و افت قدرت خرید مصرفکننده است.
اندازه بازار و ساختار اشتغال
گردش مالی بازار نوشتافزار ایران در سال ۱۴۰۳ حدود ۲۵ تا ۳۰ هزار میلیارد تومان برآورد شده است که معادل دلاری آن را میتوان حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار در نظر گرفت. این رقم در مقایسه با بازار جهانی ۱۶۵ میلیارد دلاری، سهمی کمتر از نیم درصد را نشان میدهد، اما همین بازار محدود، اشتغالی قابل توجه ایجاد کرده است.
بر اساس آمار وزارت صمت، حدود ۳۰ هزار نفر بهطور مستقیم در بخش تولید نوشتافزار اشتغال دارند و ۱۹ هزار واحد صنفی فعال در حوزه توزیع نیز برای ۱۲۰ تا ۱۳۰ هزار نفر فرصت شغلی ایجاد کردهاند. مجموع اشتغال مستقیم این صنعت را میتوان حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ هزار نفر برآورد کرد که در صورت احتساب مشاغل غیرمستقیم در زنجیره تأمین مواد اولیه، توزیع و حملونقل، این رقم بهمراتب بالاتر خواهد بود. در حال حاضر حدود ۱۵۰ واحد تولیدی در این صنعت فعالاند که ۳۰ واحد آنها بهعنوان واحدهای شاخص شناخته میشوند و ظرفیت تولیدی معادل چهار میلیارد قلم در سال دارند.
استان فارس؛ ظرفیتهای مغفول
استان فارس بهرغم برخورداری از زیرساختهای صنعتی مناسب و موقعیت جغرافیایی ممتاز، سهم ناچیزی از تولید نوشتافزار کشور را در اختیار دارد. در سطح استان فارس حدود ۶۴۸ اتحادیه و نزدیک به ۲۲۰ هزار واحد صنفی در حال فعالیت هستند و در شهر شیراز چهارصد واحد صنفی در حوزه نوشتافزار فعالیت میکنند. با این حال، تولیدی لوازمتحریر در این استان چندان گسترده نیست و بخش عمده عرضه از سایر نقاط کشور تأمین میشود.
استاندار فارس در سالهای اخیر بارها بر آمادگی شرکت شهرکهای صنعتی و منطقه ویژه اقتصادی شیراز برای همکاری با سرمایهگذاران در زمینه تولید نوشتافزار تأکید کرده است. برگزاری پنجمین نمایشگاه «ایراننوشت» در شیراز با عرضه حدود یک هزار و ۴۰۰ قلم کالای نوشتافزاری نشاندهنده ظرفیت بازار این استان است. بازار استان فارس با افزون بر ۸۰۰ هزار دانشآموز، بازاری بزرگ و قابل اتکا برای سرمایهگذاری در این حوزه محسوب میشود.
نکته قابل توجه آن است که استان فارس در حوزه صنایع دستی و مشاغل هنری از ظرفیتهای قابل توجهی برخوردار است؛ نزدیک به ۱۵ هزار مجوز فعالیت صنایع دستی در استان ثبت شده و بیش از ۱۰۰ هزار فعال در این حوزه فعالیت میکنند که در صورت افزایش سفارشها این تعداد میتواند به ۲۰۰ هزار نفر برسد. بهرهگیری از این ظرفیت در تولید نوشتافزارهای هنری و فرهنگی میتواند ترکیبی از اشتغالزایی و تقویت هویت ایرانی-اسلامی را فراهم کند.
چالش دوگانه؛ خودکفایی در سایه رکود
واقعیت آن است که افزایش سهم ۸۰ درصدی تولید داخلی را نباید بهمعنای رشد تولید تعبیر کرد. رئیس اتحادیه لوازمتحریر صراحتاً تأکید کرده که کاهش واردات از یک سو و افت قدرت خرید مردم از سوی دیگر، بازار را کوچکتر کرده و تولیدات موجود توانستهاند بخش بزرگتری از بازار باقیمانده را در اختیار بگیرند. این تحلیل با گزارشهای میدانی نیز همسو است؛ تقاضای خرید لوازمتحریر در سال جاری حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد کاهش یافته و قیمتها ۵۰ تا ۱۰۰ درصد افزایش داشته است. خطر تعطیلی بیست درصد از واحدهای صنفی نوشتافزار نیز جدی است.
جهش نرخ ارز از محدوده ۸۰ تا ۹۰ هزار تومان در شهریور سال گذشته به حدود ۲۲۰ هزار تومان، هزینه تأمین مواد اولیه پتروشیمی را بهشدت افزایش داده و تولیدکنندگان داخلی را که به مواد اولیه خارجی وابستهاند تحت فشار مضاعف قرار داده است. این وضعیت نشان میدهد که خودکفایی در محصول نهایی بدون خودکفایی در زنجیره تأمین مواد اولیه، آسیبپذیری صنعت را در برابر تکانههای ارزی حفظ میکند.
جمعبندی و چشمانداز
صنعت نوشتافزار ایران با اشتغالی نزدیک به ۱۵۰ هزار نفر و گردش مالی حدود ۵۰۰ میلیون دلار، صنعتی کوچک در مقیاس جهانی اما مهم در مقیاس ملی است. مزیتهای رقابتی آن شامل دسترسی به مواد پتروشیمی، دستمزد پایین، هزینه انرژی ارزان و همسایگی با بازارهای منطقهای، ظرفیت تبدیل ایران به هاب تولیدی منطقه را فراهم میکند. ظرفیت صادراتی این صنعت بین ۲ تا ۵ میلیون دلار برآورد شده که تاکنون تنها حدود ۲ میلیون دلار آن محقق شده است.
برای استان فارس، اولویت باید جذب سرمایهگذاری در تولید نوشتافزار با بهرهگیری از زیرساختهای منطقه ویژه اقتصادی شیراز باشد. ترکیب این سرمایهگذاری با ظرفیتهای صنایع دستی استان و بازار مصرف قابل توجه آن، میتواند فارس را به یکی از قطبهای تولید نوشتافزار در جنوب کشور تبدیل کند. تحقق این هدف مستلزم آن است که سیاستگذار اقتصادی، نوشتافزار را نه یک صنعت حاشیهای فصلی، بلکه زنجیرهای صنعتی با توان اشتغالزایی پایدار در نظر بگیرد.